De oude recepten werken niet meer. De Amerikanen hebben $3.600 miljard gespendeerd om banken te redden van de ondergang en de economie recht te trekken.
Wat hebben ze teruggekregen? De val werd gestopt. En ja, er waren hier en daar wat groene scheuten. Maar dat is het dan ook. Eén zwaluw maakt nog geen zomer, toch?
Van zodra de overheid stopt met geld uit te delen, is het zo weer winter.
Wat doe je als de oude remedies niet meer werken? Volgens sommigen is het allemaal een kwestie van dosering.
De massale overheidsinterventies waren nog niet massaal genoeg. Er moet meer gebeuren. De roep om quantitative easing 2.0 is luid en duidelijk.
Beleggers hopen dat Bernanke er snel mee komt. Dat is wat de beurs nog min of meer recht lijkt te houden momenteel.
Ze vergeten echter dat we een eindpunt hebben bereikt. Akkoord, in het verleden kon je makkelijk de economie stimuleren door nieuwe schulden te maken.
Voor iedere dollar extra schulden, groeide de economie dan met $5 of $6 aan. Zo bekeken was het zelfs verstandig. De terugverdieneffecten hielpen bij het aflossen van de lening.
Het is allemaal een kwestie van vertrouwen. De overheid kan zorgen voor goedkoop geld maar als niemand er wat mee wil doen, is de strijd bij voorbaat verloren.
De Federal Reserve gaf de banken honderden miljarden aan extra liquiditeiten. Gratis of zo goed als gratis dan nog. Maar het geld bleef daar liggen.
Banken leenden deze sommen niet uit. Al was er bij consumenten ook niet meteen de nodige appetijt voor bijkomende leningen.
Vandaar dat je de M3-cijfers, die het totaalbedrag van de uitstaande leningen in kaart brengen, ziet dalen. Vrij hard zelfs. Het is geleden van de jaren ‘30 dat dit cijfer nog zo hard onderuit ging. En iedere keer als het gebeurt, zit je maanden later middenin een recessie.
Je kan een paard naar het water brengen, maar het niet dwingen om te drinken.
Wie de toestand in de huizenmarkt bekijkt, weet precies wat ik bedoel. Hier heeft de overheid letterlijk alles gedaan wat mogelijk was. Of je het nu hebt over historisch lage hypotheekrentes, subsidies voor kopers, extra garanties voor hypotheekverstrekkers, … het was er allemaal.
En wat zien we na al deze dure interventies? De verkoop van nieuwe woningen is afgelopen maand gedaald tot het laagste niveau sinds 1963!
Ik weet niet hoe het met jou zit, maar ik krijg het benauwd van bovenstaande grafiek. De huizenmarkt zette in 2007 en 2008 reeds de toon en lijkt nu ook weer een voorlopende indicator.
De activiteit zit momenteel zelfs beneden het niveau van 2008. Niet bepaald bemoedigend.
Deze grafiek stelt de zaken dan nog beter voor dan ze daadwerkelijk zijn. In 1963 telde de bevolking van de VS immers 189 miljoen inwoners in vergelijking met 304 miljoen vandaag.
De huizenmarkt toont perfect aan wat er gebeurt wanneer de overheid zich gaat bemoeien met de vrije markt.
Toen de vastgoedprijzen gingen dalen, moest men natuurlijk iets doen. Dit kon men toch niet zomaar laten gebeuren?
In de jaren voordien waren de prijzen echter als een raket omhoog geschoten. Tot ver boven de faire en realistische waarde.
Het mocht allemaal passeren. Hoe kan de overheid immers inschatten of er sprake is van een bubbel? Of de centrale bank? Zij kunnen toch echt niet de partypooper spelen die de muziek om twee uur afzet!
En alhoewel deze economische wonderkinderen totaal niet in staat zijn om een bubbel te herkennen, weten zij wel tot op twee decimalen na de komma wanneer de prijzen te goedkoop worden.
Vandaar dat ze wel moesten ingrijpen en de vastgoedmarkt op alle mogelijke manieren ondersteunen. Dit zorgde er alvast voor dat de prijzen niet de kans kregen om te dalen tot het niveau dat de vrije markt wenselijk beschouwde.
Je zou kunnen zeggen dat de prijzen kunstmatig hoog werden gehouden. Kopers die actief zijn in de markt weten dat natuurlijk. Vandaar dat zij niet bepaald gehaast zijn om hun centen te spenderen. En vandaar dat de huizenmarkt nu in een compleet comateuze toestand verkeert.
Zo bekeken hebben de massale overheidsinterventies niets bijgebracht en enkel tot gevolg dat er nog minder handel is dan voorheen. Way to go!
Deze cijfers zullen pas weer aantrekken wanneer vastgoed goedkoop genoeg is om kopers aan te trekken. Ja, je kan beweren dat de prijzen al met tientallen procenten gedaald zijn. Maar blijkbaar is het niet genoeg.
De vastgoedprijzen liggen nog steeds boven het historisch gemiddelde. Een terugkeer naar dat gemiddeld betekent een daling van nogmaals 20%. En dan zwijg ik nog over het feit dat de meeste bubbels die barsten de prijzen gewoonlijk ver beneden de trend brengen.
Terwijl Wall Street zichzelf een 17%-hogere bonus uitkeert en de overheid geld spendeert zoals nooit eerder in de geschiedenis van de mensheid, krijgt de Amerikaanse middenklasse het steeds moeilijker om de eindjes aan elkaar te knopen.
Ik geef je enkele cijfers ter overweging:
1) Eén op 8 volwassen en zelfs 1 op 4 kinderen leeft van voedselbonnen. In totaal zijn 40 miljoen Amerikanen afhankelijk van het programma.
2) 24% heeft de pensioenplannen met enkele jaren uitgesteld
3) Amerikaanse banken hebben een groter deel van het vastgoed in handen dan de rest van de bevolking samen.
4) 61% leeft van maand tot maand, zonder enige vorm van spaargeld om op terug te vallen
5) Drievijfde van de babyboomers beschikt niet over het kapitaal dat nodig is om met pensioen te gaan.
6) De “echte” werkloosheidcijfers bedragen meer dan 17% (in de officiële cijfers worden namelijk werkzoekenden die het zoeken naar een job hebben opgegeven niet meegerekend)
7) 21% van de kinderen leeft beneden de armoedegrens
Deze cijfers laten er geen twijfel over bestaan: de Amerikaanse droom eindigt voor steeds meer Amerikaanse gezinnen in een ware nachtmerrie!
Terwijl de overheid al $3.600 miljard spendeerde om het financieel systeem te redden van de ondergang, blijven miljoenen burgers in de kou staan.
De middenklasse had het voor de crisis overigens al moeilijk om te overleven. De gemiddelde lonen stijgen al niet meer sinds de jaren ‘70 in de VS waardoor heel wat Amerikanen twee jobs nodig hadden om aan het einde van de maand te rekeningen te betalen.
“The American Way Of Life” is niet meer. De onderliggende problemen bleven geruime tijd verborgen omdat de Amerikanen leefden op krediet. Nu dit niet meer zo vanzelfsprekend is, wordt stilaan duidelijk dat de middenklasse een zwarte toekomst tegemoet gaat.
“So Long, Middle Class” , besluit New York Post. “The Erosion of America’s Middle Class” , bloklettert Spiegel Online. En “The Huffington Post” spreekt over “Third World America”
Helaas leeft de rest van de wereld nog steeds in de veronderstelling dat de Amerikaanse consument ons allemaal uit het moeras zal trekken. De waarheid is echter dat Joe Sixpack zelf aan het verzuipen is.
PS. Nog één cijfer om af te sluiten: het loon van de gemiddelde VS-ambtenaar ligt 2 keer zo hoog dan het loon van de gemiddelde werknemer in de privé. Dat is toch gewoon om je te bescheuren?
Dit is een overzicht van de grootste schuldeisers van Amerikaanse staatsschuld (bron The Guardian):
Let op de gigantische blootstelling van het Groothertogdom Luxemburg. Maar liefst 97,4 miljard dollar, dat betekent dat het land 200.000 dollar aan Amerikaanse staatsobligaties aanhoudt per hoofd van de bevolking! Als Amerika implodeert en de obligatiezeepbel barst, zullen de poppen aan het dansen gaan in de bankiersvallei tussen België, Duitsland en Frankrijk. (Let wel, de cijfers zijn van maart 2009. Mogelijks heeft Luxemburg haar posities al lichtjes afgebouwd.)
– update –
George Soros dumpt Amerikaanse aandelen, houdt meer dan 600 mio dollar (13% kapitaal) aan in goud. Artikel in de Telegraph.
De stresstesten hebben hun doel bereikt. Er is opnieuw vertrouwen en er worden weer volop aandelen gekocht.
Opvallend hoe het allemaal geslikt wordt als zoete koek. Beleggers zijn toch zo makkelijk om de tuin te leiden.
Komaan. Iedereen zag de uitslag van deze stresstesten toch al lang op voorhand aankomen? De opzet was om rust te brengen en dat doe je natuurlijk door te tonen hoe solide het systeem is. Zelfs in het zwartst mogelijke scenario.
Zo werd het ons verkocht.
Maar de criteria waren heel wat minder zwart dan ze je willen laten geloven.
Waarom gedroegen de financiële markten zich de voorbije maanden zo nerveus? Uit vrees voor een faillissement van één of meerdere Europese landen, toch?
En laat dat nu net een scenario zijn waar deze stresstesten geen rekening mee hebben gehouden.
Het is één groot rookgordijn. Meer woorden dan dat ga ik er echt niet aan vuil maken. Wie niet inziet dat het allemaal opgezet spel is, is stekeblind.
De overheid heeft natuurlijk nood aan een functionerend banksysteem om de groeiende hoop aan obligaties geplaatst te krijgen.
Dat en een constante toestroom aan verse idioten. In een Ponzi-scheme heb je constant nieuwe beleggers nodig die vers geld inbrengen om het systeem draaiende te houden.
Het is hier niet anders. De schulden worden nooit afgelost. Enkel “geherfinancierd”. En aangezien er steeds meer schulden worden aangegaan, moet je ook op één of andere manier meer kopers voor je papier aantrekken.
Voorlopig lijkt men daar nog wonderwel in te slagen. Maar de dag des oordeels komt. We naderen het moment waarop beleggers geen vertrouwen meer hebben in de solvabiliteit van de overheid.
Hou vooral de korte termijn rente goed in het oog. Wanneer deze begint op te lopen, ren je beter meteen naar de uitgang. Kwestie van als eerste te panikeren.
Het herwonnen vertrouwen manifesteert zich nu zelfs in een stijgende euro. Sinds de laagtepunten kwam er zo’n 12% bij ten opzichte van de dollar. Wie had dat kunnen denken?
Het biedt je in ieder geval een uitstekend moment om dollars te kopen. De verhouding kan het komende jaar richting pariteit. Eén euro voor één dollar.
Persoonlijk maak ik van de sterkte in de euro dan ook dankbaar gebruik om meer dollars in portefeuille te stoppen.
De sterke euro zorgt trouwens ook voor een correctie in het goud. Op zich niets uitzonderlijk. Het edelmetaal was de voorbije maanden bijzonder hard gestegen in euro. Een terugval zoals deze verandert niets aan de lange termijn trend.
Willem Middelkoop had als kritiek op de permanente portefeuille dat het enkel terugkijkt en niet vooruitkijkt en stelde zoals een goede goeroe het betaamt: ‘This time is different!’. Maar is het deze keer echt anders? Of is het nog steeds zoals Harry Browne zei: “Anything can happen. Nothing has to happen”?
Hier de videoreactie van Willem Middelkoop op mijn lezing over de permanente portefeuille en mijn kritiek op banken:
Ik ben akkoord met Willem dat tijdens de crisis van Japan goud is gedaald omdat de wereld er in de jaren 90 anders voorstond dan Japan. Enkel in Japan was er in de jaren 90 een enorme crisis waarbij banken omvielen. Japan was te klein om een positieve invloed te hebben op goud. Vandaag de dag is de crisis in heel het Westen en liggen banken om te vallen in heel het Westen. Bovendien is de dollar betrokken en dat is een wereldmunt. Dus deze keer is de crisis veel groter en de invloed op goud dus ook. Het is dan ook zeer onwaarschijnlijk dat we een Japan scenario gaan krijgen waarbij aandelen én goud totaal instorten. Veel waarschijnlijker is dat aandelen én staatsobligaties totaal zullen instorten en goud de redder wordt.
Toch, de permanente portefeuille neemt geen risico en dekt zich in tegen elk scenario. En ook een marktvoorspeller dient volgens mij te erkennen dat, hoe klein de kans ook, een Japan scenario ook mogelijk is. Immers de crisis is vooral in het Westen. Maar het Westen is eigenlijk zeer klein aan het worden ten opzichte van de wereld. Het gaat over ongeveer 1 miljard mensen. Maar China, India, Arabië, Oost-Europa, Afrika, Zuid-Amerika, die hebben nauwelijks een krediet crisis. Daar vallen nauwelijks banken. Met andere woorden 5 miljard mensen leven wel degelijk in een andere wereld. Een wereld waar de economie wél groeit. Een wereld waar het respect voor het kapitalisme en de vrije markt wél toeneemt.
Het is mogelijk dat enkel het Westen in de crisis blijft zitten maar al de rest het komende decennia een sterke welvaart periode doorgaat. Het is mogelijk dat hun fiat munt ten opzichte van de dollar en de euro stijgt. Dat de overheden daar in plaats van ook geld bij te printen beslissen het niet te doen en hun munten hierdoor serieus opwaarderen ten opzichte van de onze. In dat scenario zullen zij veel minder behoefte hebben te vluchten naar goud. Integendeel, net zoals in het Westen gebeurd is sinds de jaren 50 kan het omgekeerde er gebeuren. Het belang van goud kan er afnemen.
Dit zou ons in een werkelijk Japan scenario storten waar onze aandelen het slecht doen, onze cash 0% blijft opbrengen door al het geprint maar ook goud daalt en, hoe absurd ook, enkel staatsobligaties lange termijn stijgen door het wegzakken van de intrestvoet van 4% vandaag naar 1%, zoals in Japan gebeurd is! Dat zou zeer pijnlijk zijn voor ons. Ik geef dat scenario slechts één kans op 10, maar de kans bestaat.
Willem Middelkoop geeft in een latere lezing ook zijn ideale portefeuille dat hij adviseert:
25% aandelen
25% vastgoed
25% fysiek goud
25% cash
Hij heeft kennelijk de permanente portefeuille genomen, obligaties eruit gesmeten en vervangen met vastgoed. Dit echter zou een dramatisch resultaat gegeven hebben in Japan jaren 90:
Enkel obligaties doen het goed. Die smijt hij eruit en vervangt hij met vastgoed dat ook een drama was in de jaren 90 in Japan:
In de jaren 90 daalt vastgoed in Japan van 220 naar 110. -50% op 10 jaar tijd! Dus de obligaties die 7% per jaar of 98% op 10 jaar opbrachten vervangt hij met een activa die niet 100% is gestegen maar ook -50% is gedaald. Indien we een Japan scenario krijgen zullen al diegenen die zijn advies volgen niet zoals de permanente portefeuille 0,5% per jaar hebben maar een verlies van -3% per jaar hebben. Zullen hun koopkracht niet zien slinken met slechts -5% op 10 jaar maar met -35% op 10 jaar.
Indien je Middelkoop zijn ideale portefeuille volgt kan je dus best ook een weesgegroetje erbij doen dat Japan niet bij ons gebeurt of je zal klaar zijn!
Zijn ideale portefeuille is dus geen permanente portefeuille die je in elk scenario zal beschermen maar een speculatieve portefeuille die je in een bepaald scenario rijk zal maken en in een ander scenario arm zal maken.
Middelkoop claimt ook niet dat zijn portefeuille je koopkracht zal bewaren in elk scenario. Hij erkent dat hij marktvoorspeller is en weigert activa te kopen waar hij niet in gelooft. Ook Marc Faber had als reactie op de permanente portefeuille: “I like it but would get rid of the bonds”. Het concept van de permanente portefeuille, u beschermen tegen elk klimaat, dringt dus moeilijk door bij vele grote namen.
De permanente portefeuille afdoen als ‘This time is different’ is niet sterk. Wat ik zou willen zien is: In welk scenario zou de permanente portefeuille er dan niet in slagen uw koopkracht te beschermen? Zolang ik dit scenario niet heb ontdekt geloof ik dat de permanente portefeuille een schitterende oplossing is voor zij die niet wensen te speculeren en geloven dat “Anything can happen. Nothing has to happen”. Want laten we toegeven, dat is de realiteit.
Wel ben ik akkoord met investeerders, speculanten en marktvoorspellers dat bepaalde activa overgewaardeerd zijn en andere ondergewaardeerd. Voor mensen die hier geld aan willen verdienen is het de job van de goeroe om hem te tonen wat is overgewaardeerd en wat ondergewaardeerd.
Ik vind dat Willem met zijn ideale portefeuille echter hierin faalt. Obligaties vervangen met vastgoed is de ene bubbel vervangen met een andere. Het is waarschijnlijk typisch aan de babyboomer generatie dat ze moeilijk afscheid kunnen nemen van hun vastgoed maar Willem zou toch beter moeten weten. Vastgoed is zeer hoog gewaardeerd en zal waarschijnlijk serieus corrigeren. Zelfs indien er een hyperinflatie zou komen zoals hij lijkt te verwachten zal vastgoed enorm dalen in koopkracht waarde. Vraag maar aan Zimbabwe vastgoed speculanten!
Indien hij die obligaties van de permanente portefeuille echt niet ziet zitten, wat begrijpelijk is indien je enkel activa wil kopen met grote kans op stijgen, dan denk ik dat je ze er beter gewoon uitlaat en niet vervangt met vastgoed. Dan heb je 33% aandelen, 33% goud en 33% cash. 9 kansen op 10 geeft dit een aanzienlijk beter resultaat dan vastgoed erbij te betrekken. 33% cash is veel maar indien je gelooft dat obligaties een slechte speculatie zijn dan geloof je dat rentevoeten gaan stijgen. Dat wil zeggen dat cash meer rente zal krijgen indien je voorspelling uitkomt en die 33% cash wel eens zeer lucratief kan worden met Griekse intrestvoeten van 10% terwijl de inflatie zo hoog niet is. Indien er dan een bailout komt is het volledig in orde en krijg je de hoge interest en geen faillissement! Leve de cash!
Dan komen we direct op Willem zijn tweede kritiek op mijn verhaal. Dat grootbanken niet zullen omvallen in België of Nederland. Dat men enkel kleine banken zal laten vallen. Dit klinkt zeer mainstream! Dit is wat elke gefaalde grootbank goeroe voor 2008 lag te verkondigen. Sinds de val van Lehman Brothers durven ze het niet meer zeggen, en terecht! Maar Willem voelt zich geroepen hun rol over te nemen.
Tijdens een kredietcrisis mensen geruststellen dat hun grootbank wel zal blijven bestaan is wel straf. Als ergens de waarheid gezegd mag worden is het daar: dat ook een grootbank plots wel degelijk kan verdwijnen. Dat elkeen er rekening mee dient te houden dat zijn bank plots failliet kan zijn. Dat vind ik het sterkste argument voor goud!
Dat Willem op tv zelf niet ligt te verkondigen ‘pas op: uw grootbank kan ook failliet gaan’, begrijp ik. Hij zou waarschijnlijk niet veel meer uitgenodigd worden. Maar als een andere spreker hiervoor waarschuwt en hij vervolgens gaat zeggen dat het vals alarm is en ze kunnen rekenen op een bailout van de staat en ze rustig mogen blijven zitten bij hun grootbank!?!
Een goud goeroe zou beter moeten weten. De oplossing van deze crisis zijn geen bailouts maar het laten failliet gaan van zij die verlies maken. Het is wenselijk én mogelijk dat hiervoor gekozen wordt. In onze kleine landen hebben we veel te veel grootbanken. Wij kunnen die enorme verliezen niet dragen zonder onze naties te vernielen. Ik hoop maar denk ook dat de kans 1 op 2 is dat de komende jaren wij een echt grootbank faillissement gaan meemaken. 1 wordt gered, de ander niet. Be prepared, just in case!
Voor de rest mijn complimenten voor zijn werk. Willem Middelkoop heeft als één van de weinige de bankencrisis juist voorspeld. Dankzij hem hebben velen al voor 2008 goud gekocht. Ook zeer toegankelijke, aangename en plezante man. Van zijn recente lezing bij fictionaltruth ben ik zeer onder de indruk.
