Wat ik verwacht voor de komende duizend dagen. Te evalueren op 3 november 2012.
1. Crash van de beurzen
We maken de tweede fase mee van de economische depressie die begon in 2008. De pepmiddelen van goedkoop geld en krediet raken uitgewerkt en de beurzen worden opnieuw gecorrigeerd door investeerders die beseffen dat veel van de huidige bedrijvigheid geen economisch draagvlak heeft. Het resultaat is een tweede crash van de beurzen.
2. Bankfaillissementen of -bailouts
De inherent onstabiele aard van onze huidige banken, gecombineerd met de grote blootstelling aan Oost-Europa en de PIGS landen zorgt voor meer bank runs, welke leiden tot bankfaillissementen en/of grootschalige bailoutprogramma’s dicht bij huis. In deze context is het bevriezen van bankrekeningen niet ondenkbaar.
3. Stijgende en blijvend hoge werkloosheid
Doordat de koopkracht van waardepapieren afnemen kunnen mensen en bedrijven minder kopen. Het gevolg is een economie waarin enerzijds bedrijven falen en inkrimpen, en waar anderzijds nieuwe ondernemingen opstarten die van groter nut zijn. Veel mensen moeten dus een nieuwe plaats zoeken in de sterk veranderende economie. Door de zeer hoge minimumlonen en de sterke vakbonden die dit proces bemoeilijken betekent dit voor ons land een stijgende en blijvend hoge werkloosheid.
4. Daling van de huizenprijzen
De zeepbel die veroorzaakt werd door het goedkope krediet van de laatste jaren, begint te barsten. Het gevolg is een fikse correctie van de huizenprijzen. Op die manier treedt België, samen met onder andere Nederland en in de voetsporen van de V.S., Ierland, Engeland en Spanje en zien we ook hier een flinke relatieve daling van de huizenprijzen.
5. Sociale onrust
De trend waarover ik eerder schreef neemt niet af maar toe. Door de stijgende criminaliteit, toenemende armoede, en aftakelende publieke voorzieningen zien we meer stakingen en publieke protesten. Ook jongeren komen op straat.
6. Internetcensuur en socialisering van de oude media
Het politieke antwoord op de onrust is verdere centralisering en toegenomen machtsvertoon. In de politieke hoofdkwartieren worden hiertoe wetten aangenomen en maatregelen uitgevaardigd. Op het Europese vasteland komt een toenemende ondergraving van het vrije woord. Tijdschriften en kranten verliezen meer lezers, en we zien bepaalde publicaties die “gered” worden door overheden.
7. Back to basics: goud, graan en olie
De tsunami aan allerhande nieuw uitgegeven waardepapieren, in combinatie met het kreunende banksysteem, zorgt er stilaan voor dat mensen weg van geld en ander bankpapier vluchten, in tastbare goederen. Goud ligt voor de hand als erg liquide en makkelijk handelbaar. Het speelt bovendien een sleutelrol in het strategische spel van monetaire geopolitiek (Westen vs. Oosten). Onder invloed van nieuwe militaire conflicten en toenemend protectionisme wordt goedkoop graan en olie stilaan een herinnering uit het verleden.
8. Herschikking monetaire orde
De dollar krijgt harde klappen, alsook de pond. De euro verliest zijn reputatie als sterke munt en neemt de fakkel van de dollar als wereldmunt niet over. Het oude Westen verarmt en het geopolitieke en monetaire zwaartepunt in de wereld verlegt zich naar Azië. Er worden ernstige plannen bekendgemaakt voor nieuwe internationale muntunies en munteenheden. Tegelijk met de verdere internationale herschikking van de verschillende soorten papiergeld (meer en meer elektronisch geld), verschijnt goud langzaamaan op het toneel als het onofficiële geld van de wereld.
9. Moeder Europa en Uncle Sam worden ’s werelds zieke oudjes
Net zoals de V.S. blijkt Europa evenzeer in een economische en politieke depressie te zitten. De financiële pepmiddelen van banken en overheden zorgen voor manisch depressieve beurzen en een grillige koopkracht voor de mislukkende euro. Daarbovenop breidt de conflictzone tussen het oprukkende China en de tanende Verenigde Staten zich uit van het Midden-Oosten tot dichter bij huis.
10. Herwaardering van Degelijkheid met een D
Heel wat bedrijven die teerden op het post-jaren ‘60 consumentisme gooien de handdoek in de ring. De overblijvers en nieuwkomers zijn de ondernemers die betaalbare en kwalitatief hoogstaande producten maken. Net zoals de dirty thirties de jaren waren waarin oerdegelijke bedrijven als British Airways, Lego, Duracell, Canon en Hewlett-Packard werden opgestart, is de depressie van 2008 de omgeving waarin de duurzame bedrijven van de 21ste eeuw het licht zien.
11. Escalatie van de onderwijscrisis
Met aanzienlijk gekrompen schatkisten in het oude westen wordt er gehakt in de budgetten van de traditionele onderwijsinstellingen en dringen pijnlijke herorganisaties zich op. De algemene kwaliteit van deze instellingen neemt verder af (de diploma-inflatie zet zich door), met onrust en protesten tot gevolg. Anderzijds zien we een opmars van het zelfonderwijs in allerhande vormen. De opkomst van het internetgebaseerde afstandsonderwijs speelt daarbij een ondersteunende rol.
12. Opkomst DIY-Generatie
Een groep kinderen van de babyboomers maken zich hoe langer hoe minder illusies over de gangbare politieke, medische, academische, en economische verhalen en beloftes. Ze ontpoppen zich tot autodidacten die zelfstandig ondernemen en innoveren. Zoals hun Russische evenknieën hen dat voordeden, trekt een deel van deze groep naar het buitenland op zoek naar een beter leven.
Een goed jaar geleden schreef ik een artikel over wat ons te wachten stond in de economie. Tot mijn spijt moet ik vaststellen gelijk te hebben gekregen.
Ik schreef op 2 januari 2009:
In dit bericht wil ik de actualiteit wat in perspectief plaatsen en ingaan op wat we mogelijks kunnen verwachten voor de komende twee, drie jaar. [...] Ik denk dus dat we op de korte termijn een verdergaande samentrekking kunnen verwachten: een samentrekking van de huizenmarkt, lonen zullen dalen en/of werkloosheid zal stijgen, het geld zal tijdelijk duur blijven en er zullen veel bedrijven failliet blijven gaan.
Huizenmarkt wankelt
Inderdaad, ondanks een jaar waar het geld goedkoper dan ooit bleef moeten we toch vaststellen dat de huizenprijzen beginnen te vallen: in Vlaanderen een daling van reeds 6% tegenover vorig jaar. Ook de B2B-markt krijgt zware klappen; tien procent van de kantoorruimtes staat leeg. Als we Marc Demesel mogen geloven is dit nog maar het prille begin van een heuse vastgoedcrash in onze contreien.
Dalende lonen of stijgende werkloosheid
Dalende lonen hebben we niet gezien in 2009: het Belgische minimumloon blijft een van de hoogste van Europa. Gevolg is dan ook dat werkgevers met dalende inkomsten massaal mensen moeten ontslaan. Terwijl overheidscommissies en banken rooskleurige voorspellingen blijven produceren, wordt het voor Jan Modaal steeds duidelijker dat we in een depressie zitten: maar liefst 2 miljoen Belgen op arbeidsleeftijd hebben vandaag de dag geen werk.
Geld blijft tijdelijk duur
Dat hebben we gezien in 2009: ondanks overheden die geld bijdrukken alsof het een lieve lust is (in Europa momenteel a rato van 12% per jaar) vluchten mensen nog steeds weg in liquiditeit, vandaar nieuwsberichten als “Belgen spaarden nog nooit zoveel“. Het is vooralsnog een tijdje wachten tot de volgende stap plaatsvindt, waarbij mensen ook zullen wegvluchten van het steeds overvloediger wordende eurogeld. De crisis in Griekenland kan hiervoor zorgen, maar er zijn vele andere mogelijke aanleidingen denkbaar.
Bedrijfsfaillissementen
De faillissementstrein blijft inderdaad verder denderen: met 808 bedrijven die de handdoek in de ring gooiden was de voorbije januarimaand de ergste ooit. In 2009 gingen 10% meer bedrijven failliet dan in 2008. En 2008 was al een rampjaar, met 10% meer faillissementen dan 2007. Ook de banken blijven immer instabiel.
Er is volgens mij een vrij grote kans dat, naarmate we verder in recessie gaan, we ook in België en Nederland meer onrust zullen zien de komende maanden: meer criminaliteit, meer betogingen en mogelijks rellen.
Helaas is ook dit grotendeels bewaarheid geworden. Zo rapporteerde Antwerpen onlangs een stijging van de criminaliteit met 9% en komen er verontrustende berichten uit Brussel. Ook in Nederland klinken gelijkaardige geluiden. Veel rellen hebben we nog niet gezien, maar betogingen en stakingen zijn niet meer uit het nieuws weg te branden: Opel, De Lijn, DSM, Heineken, Inbev, …
Tot slot
Soms vragen mensen me waarom ik steeds die onheilspellende berichten over de economie de wereld in stuur. De reden daarvoor is omdat ik denk dat het belangrijk is niet blind te zijn voor de trends die ons een idee geven van hoe de toekomst er zal uitzien. En wie weet wat komt kan zich er op voorbereiden—dat is in mijn ogen precies wat de scherpe analyses van Maarten Verheyen, Nico Pantelis en Marc Demesel zovele mensen helpen doen met deze blog.
De “beren” hebben Wall Street verlaten. De laatste keer dat er nog zo weinig beren rondliepen op de beursvloer is geleden van april 1987. Natuurlijk, enkele maanden later noteerde de Dow 40% lager.
Ik sta werkelijk versteld. Hoe snel kan de perceptie wijzigen? Nauwelijks 9 maanden geleden was iedereen ervan overtuigd dat we middenin een nieuwe Grote Depressie verkeerden … en vandaag hebben die pessimisten van toen de mond vol over het wonderlijke economische herstel.
Een herstel dat volledig op de steunmaatregelen van de overheid rust. Neem de stimulus weg en de aarde zakt weer onder onze voeten weg. De overheid heeft nu zoveel gespendeerd om de economie recht te houden dat de eigen solvabiliteit op het spel staat. Mooi herstel.
Niet dat het de banken aanzet tot voorzichtigheid. Zij handelen weer alsof er niets gebeurd is. De “Bank of Inernational Settlements” roept de topbankiers op het matje om te spreken over de excessieve risico’s die opnieuw genomen worden.
Ik blijf dan ook de voorkeur geven aan cash in deze tijden en adviseer je om de aandelenposities af te bouwen. Persoonlijk heb ik momenteel niet één aandeel in portefeuille en dat zie ik niet zo meteen veranderen.
Deze rally is een uitgelezen kans om je aandelen van de hand te doen tegen vrij aantrekkelijke prijzen en te wachten totdat de crisis in een tweede fase terechtkomt.
Deze fase zal gekenmerkt worden door diverse overheden die de handdoek in de ring gooien en met schaamrood op de wangen bekennen dat ook zij deze depressie niet kunnen tegenhouden.
In navolging van de eerdere donkere visies op de markten door SocGen, pakt nu ook John Hussman, fondsbeheerder bij Hussman Funds, uit met de nodige doom-voorspellingen. Hij voorziet een stevige crash op de aandelenmarkten in 2010. De kans schat hij momenteel op 80%!
Het moet gezegd dat Hussman van origine een notoire ‘bear’ is, en dat hij de volledige rit omhoog op de aandelenmarkt gemist heeft. Dit geeft hij ook toe en geeft er de volgende draai aan: “ik had nooit verwacht dat beleggers daadwerkelijk zo dom kunnen zijn”. Volgens John hebben ze nog steeds niets geleerd van de drama’s in de afgelopen jaren.
Hij ziet 2 mogelijke scenarios voor de toekomst:
of de economische problemen zijn grotendeels opgelost en de winsten zullen verder verbeteren. Echter de werkloosheid zal torenhoog blijven, maar daar heeft Wallstreet blijkbaar geen boodschap aan.
of we gaan naar een tweede fase van de crisis met nog grotere kredietproblemen, met als gevolg nog meer overheidsinterventies, wat uiteindelijk tot een gigantische devaluatie van de dollar zal leiden.
Hij komt tot zijn bewuste ‘80%’ door de toenemende stress in het systeem en de voortgaande (pijnlijke) deleveraging cyclus. Ook de huidige waarderingen (té hoog) en verschillende indicatoren wijzen hier op. Zijn verdere vergelijking met de jaren ‘30 leest u hier.
In navolging van de eerdere