Willem Middelkoop had als kritiek op de permanente portefeuille dat het enkel terugkijkt en niet vooruitkijkt en stelde zoals een goede goeroe het betaamt: ‘This time is different!’. Maar is het deze keer echt anders? Of is het nog steeds zoals Harry Browne zei: “Anything can happen. Nothing has to happen”?
Hier de videoreactie van Willem Middelkoop op mijn lezing over de permanente portefeuille en mijn kritiek op banken:
Ik ben akkoord met Willem dat tijdens de crisis van Japan goud is gedaald omdat de wereld er in de jaren 90 anders voorstond dan Japan. Enkel in Japan was er in de jaren 90 een enorme crisis waarbij banken omvielen. Japan was te klein om een positieve invloed te hebben op goud. Vandaag de dag is de crisis in heel het Westen en liggen banken om te vallen in heel het Westen. Bovendien is de dollar betrokken en dat is een wereldmunt. Dus deze keer is de crisis veel groter en de invloed op goud dus ook. Het is dan ook zeer onwaarschijnlijk dat we een Japan scenario gaan krijgen waarbij aandelen én goud totaal instorten. Veel waarschijnlijker is dat aandelen én staatsobligaties totaal zullen instorten en goud de redder wordt.
Toch, de permanente portefeuille neemt geen risico en dekt zich in tegen elk scenario. En ook een marktvoorspeller dient volgens mij te erkennen dat, hoe klein de kans ook, een Japan scenario ook mogelijk is. Immers de crisis is vooral in het Westen. Maar het Westen is eigenlijk zeer klein aan het worden ten opzichte van de wereld. Het gaat over ongeveer 1 miljard mensen. Maar China, India, Arabië, Oost-Europa, Afrika, Zuid-Amerika, die hebben nauwelijks een krediet crisis. Daar vallen nauwelijks banken. Met andere woorden 5 miljard mensen leven wel degelijk in een andere wereld. Een wereld waar de economie wél groeit. Een wereld waar het respect voor het kapitalisme en de vrije markt wél toeneemt.
Het is mogelijk dat enkel het Westen in de crisis blijft zitten maar al de rest het komende decennia een sterke welvaart periode doorgaat. Het is mogelijk dat hun fiat munt ten opzichte van de dollar en de euro stijgt. Dat de overheden daar in plaats van ook geld bij te printen beslissen het niet te doen en hun munten hierdoor serieus opwaarderen ten opzichte van de onze. In dat scenario zullen zij veel minder behoefte hebben te vluchten naar goud. Integendeel, net zoals in het Westen gebeurd is sinds de jaren 50 kan het omgekeerde er gebeuren. Het belang van goud kan er afnemen.
Dit zou ons in een werkelijk Japan scenario storten waar onze aandelen het slecht doen, onze cash 0% blijft opbrengen door al het geprint maar ook goud daalt en, hoe absurd ook, enkel staatsobligaties lange termijn stijgen door het wegzakken van de intrestvoet van 4% vandaag naar 1%, zoals in Japan gebeurd is! Dat zou zeer pijnlijk zijn voor ons. Ik geef dat scenario slechts één kans op 10, maar de kans bestaat.
Willem Middelkoop geeft in een latere lezing ook zijn ideale portefeuille dat hij adviseert:
25% aandelen
25% vastgoed
25% fysiek goud
25% cash
Hij heeft kennelijk de permanente portefeuille genomen, obligaties eruit gesmeten en vervangen met vastgoed. Dit echter zou een dramatisch resultaat gegeven hebben in Japan jaren 90:
Enkel obligaties doen het goed. Die smijt hij eruit en vervangt hij met vastgoed dat ook een drama was in de jaren 90 in Japan:
In de jaren 90 daalt vastgoed in Japan van 220 naar 110. -50% op 10 jaar tijd! Dus de obligaties die 7% per jaar of 98% op 10 jaar opbrachten vervangt hij met een activa die niet 100% is gestegen maar ook -50% is gedaald. Indien we een Japan scenario krijgen zullen al diegenen die zijn advies volgen niet zoals de permanente portefeuille 0,5% per jaar hebben maar een verlies van -3% per jaar hebben. Zullen hun koopkracht niet zien slinken met slechts -5% op 10 jaar maar met -35% op 10 jaar.
Indien je Middelkoop zijn ideale portefeuille volgt kan je dus best ook een weesgegroetje erbij doen dat Japan niet bij ons gebeurt of je zal klaar zijn!
Zijn ideale portefeuille is dus geen permanente portefeuille die je in elk scenario zal beschermen maar een speculatieve portefeuille die je in een bepaald scenario rijk zal maken en in een ander scenario arm zal maken.
Middelkoop claimt ook niet dat zijn portefeuille je koopkracht zal bewaren in elk scenario. Hij erkent dat hij marktvoorspeller is en weigert activa te kopen waar hij niet in gelooft. Ook Marc Faber had als reactie op de permanente portefeuille: “I like it but would get rid of the bonds”. Het concept van de permanente portefeuille, u beschermen tegen elk klimaat, dringt dus moeilijk door bij vele grote namen.
De permanente portefeuille afdoen als ‘This time is different’ is niet sterk. Wat ik zou willen zien is: In welk scenario zou de permanente portefeuille er dan niet in slagen uw koopkracht te beschermen? Zolang ik dit scenario niet heb ontdekt geloof ik dat de permanente portefeuille een schitterende oplossing is voor zij die niet wensen te speculeren en geloven dat “Anything can happen. Nothing has to happen”. Want laten we toegeven, dat is de realiteit.
Wel ben ik akkoord met investeerders, speculanten en marktvoorspellers dat bepaalde activa overgewaardeerd zijn en andere ondergewaardeerd. Voor mensen die hier geld aan willen verdienen is het de job van de goeroe om hem te tonen wat is overgewaardeerd en wat ondergewaardeerd.
Ik vind dat Willem met zijn ideale portefeuille echter hierin faalt. Obligaties vervangen met vastgoed is de ene bubbel vervangen met een andere. Het is waarschijnlijk typisch aan de babyboomer generatie dat ze moeilijk afscheid kunnen nemen van hun vastgoed maar Willem zou toch beter moeten weten. Vastgoed is zeer hoog gewaardeerd en zal waarschijnlijk serieus corrigeren. Zelfs indien er een hyperinflatie zou komen zoals hij lijkt te verwachten zal vastgoed enorm dalen in koopkracht waarde. Vraag maar aan Zimbabwe vastgoed speculanten!
Indien hij die obligaties van de permanente portefeuille echt niet ziet zitten, wat begrijpelijk is indien je enkel activa wil kopen met grote kans op stijgen, dan denk ik dat je ze er beter gewoon uitlaat en niet vervangt met vastgoed. Dan heb je 33% aandelen, 33% goud en 33% cash. 9 kansen op 10 geeft dit een aanzienlijk beter resultaat dan vastgoed erbij te betrekken. 33% cash is veel maar indien je gelooft dat obligaties een slechte speculatie zijn dan geloof je dat rentevoeten gaan stijgen. Dat wil zeggen dat cash meer rente zal krijgen indien je voorspelling uitkomt en die 33% cash wel eens zeer lucratief kan worden met Griekse intrestvoeten van 10% terwijl de inflatie zo hoog niet is. Indien er dan een bailout komt is het volledig in orde en krijg je de hoge interest en geen faillissement! Leve de cash!
Dan komen we direct op Willem zijn tweede kritiek op mijn verhaal. Dat grootbanken niet zullen omvallen in België of Nederland. Dat men enkel kleine banken zal laten vallen. Dit klinkt zeer mainstream! Dit is wat elke gefaalde grootbank goeroe voor 2008 lag te verkondigen. Sinds de val van Lehman Brothers durven ze het niet meer zeggen, en terecht! Maar Willem voelt zich geroepen hun rol over te nemen.
Tijdens een kredietcrisis mensen geruststellen dat hun grootbank wel zal blijven bestaan is wel straf. Als ergens de waarheid gezegd mag worden is het daar: dat ook een grootbank plots wel degelijk kan verdwijnen. Dat elkeen er rekening mee dient te houden dat zijn bank plots failliet kan zijn. Dat vind ik het sterkste argument voor goud!
Dat Willem op tv zelf niet ligt te verkondigen ‘pas op: uw grootbank kan ook failliet gaan’, begrijp ik. Hij zou waarschijnlijk niet veel meer uitgenodigd worden. Maar als een andere spreker hiervoor waarschuwt en hij vervolgens gaat zeggen dat het vals alarm is en ze kunnen rekenen op een bailout van de staat en ze rustig mogen blijven zitten bij hun grootbank!?!
Een goud goeroe zou beter moeten weten. De oplossing van deze crisis zijn geen bailouts maar het laten failliet gaan van zij die verlies maken. Het is wenselijk én mogelijk dat hiervoor gekozen wordt. In onze kleine landen hebben we veel te veel grootbanken. Wij kunnen die enorme verliezen niet dragen zonder onze naties te vernielen. Ik hoop maar denk ook dat de kans 1 op 2 is dat de komende jaren wij een echt grootbank faillissement gaan meemaken. 1 wordt gered, de ander niet. Be prepared, just in case!
Voor de rest mijn complimenten voor zijn werk. Willem Middelkoop heeft als één van de weinige de bankencrisis juist voorspeld. Dankzij hem hebben velen al voor 2008 goud gekocht. Ook zeer toegankelijke, aangename en plezante man. Van zijn recente lezing bij fictionaltruth ben ik zeer onder de indruk.
Omdat de permanente portefeuille zal falen tijdens een hyperinflatie of een deflatoire collapse had ik een extra oorlogskas aangelegd. Echter, bankbiljetten verliezen te snel waarde tijdens een deflatoire collapse en het volstaat 1/3e van het goud nooit te verkopen om je permanente portefeuille ook hyperinflationproof te maken.
In het artikel ‘Beschermen Tegen Rampscenario’s‘ beschreef ik hoe de permanente portefeuille zou falen tijdens een hyperinflatie doordat je tijdens het balanceren steeds kostbaar goud zou verkopen in ruil voor nieuwe obligaties en cash die aan een snel tempo steeds opnieuw waardeloos zouden worden.
Daarom had ik een oorlogskas aangelegd dat naast de permanente portefeuille ook nog eens goud had dat nooit zou verkocht worden. Indien de permanente portefeuille dan zou falen tijdens een hyperinflatie en al je goud weg zou balanceren dan zou je nog steeds die oorlogskas hebben als backup.
Maar het grote probleem met nog een oorlogskas naast je permanente portefeuille te hebben is dat je dan al direct meer goud aanhoudt dan de permanente portefeuille voorschrijft, in plaats van minimum 25% zit je aan minimum 30%.
Door dat extra goud in je oorlogskas zal je portefeuille niet zo goed presteren tijdens een periode van welvaart. Dit is onaanvaardbaar omdat de permanente portefeuille al geen euforisch resultaten heeft tijdens welvaart omdat het al relatief veel goud (25%) maar relatief weinig aandelen bevat (slechts 25%) in vergelijking met vele andere portefeuilles.
Tijdens periodes van welvaart is een permanente portefeuille dan ook het moeilijkste om vol te houden. En met een oorlogskas erbij maak je dat alleen erger.
Dus een andere oplossing is gewenst. En toen viel mijn frank. Zolang je tijdens een hyperinflatie maar niet blijft balanceren in een zwart gat is alles ok. Je kan dus vandaag een limiet stellen. Bijvoorbeeld van de 25% goud die ik heb ga ik 1/3e nooit verkopen.
Stel bijvoorbeeld dat je vandaag 100 gouden Napoleon munten in je pp hebt. 1/3e ervan zijn 33 Napoleons. Dan leg je vandaag vast dat die 33 Napoleons van uw permanente portefeuille nooit verkocht mogen worden voor balanceerdoeleinden. Al het andere goud, de 66 resterende Napoleons, mogen wel verkocht worden om te balanceren en zodra enkel die 33 Napoleons overblijven dan stop je met balanceren van je permanente portefeuille.
Waarom zeg ik dat je slechts 1/3e van de 25% niet mag verkopen en je dus 2/3e wel mag verkopen? Waarom zoveel en niet meer of minder?
Omdat tijdens een normale bull markt je inderdaad ongeveer 3/4e van die activa verkoopt. Dit was bijvoorbeeld bij goud zo in de jaren 70, alsook bij aandelen in de jaren 80 en 90.
Indien je begin jaren 70, 100 Napoleons had dan had je eind jaren 70 nog slechts 24 Napoleons over door er bijna elk jaar te verkopen:
Balanceren sinds 1972: Hoeveel activa heb je?
Ook tijdens de bull markt van aandelen in de jaren 80 en 90 heb je 3/4e van de aandelen verkocht. Je had eind jaren 70, 219 aandelen en eind jaren 90 nog slechts 43 aandelen. Je hebt dus zelfs meer als 3/4e verkocht, namelijk 4/5e.
Maar indien de sterke inflatie van de jaren 70 zou zijn overgesprongen in een hyperinflatie dan had je de 24 Napoleons verder liggen verkopen en was je misschien met 0 Napoleons geëindigd en had je wel heel veel cash en obligaties maar die bleken ook nul waard.
Dus ergens moet je zeggen, stop. En ik denk dat die stop inderdaad bij 4/5e mag liggen. Indien we een jaren 70 scenario krijgen dan zal je comfortabel kunnen blijven balanceren tot je slechts 20 van de 100 Napoleons overhoudt en dan stop je met balanceren.
Echter, je ziet dat sinds de nieuwe bull run in goud sinds 2000 in Amerika er van de 263 Napoleons nog maar 122 over zijn. Ook in Europa zijn van de 100 Napoleons sinds 1999 er 40 Napoleons reeds verkocht de laatste 10 jaar en zijn er nog slechts 60 Napoleons over:
Met andere woorden, we zitten al een eind. Vandaag nog zeggen dat je 4/5e mag verkopen klopt niet want in deze bull run is al 2/5e verkocht (40 van de 100 Napoleons). We mogen dus nog slechts 40 van de resterende 60 Napoleons verkopen, wat gelijk is aan 2/3e. Van je huidige goud mag je dus nog 2/3e verkopen.
Bankbiljetten Buiten
De oorlogskas bezat ook fysieke cash, dollars. Ik geloof echter niet langer dat bankbiljetten aanhouden een noodzakelijke of verstandige zet is. Enkel tijdens een deflatoire collapse zoals in de jaren 30 heeft fysieke cash zin, maar dat was een wereld waar er een goudstandaard was.
Je zou kunnen zeggen dat bankbiljetten in Japan tijdens hun grote deflatie in de jaren 90 een degelijke belegging waren en dat is waar ten opzichte van vastgoed dat toen -50% is gedaald, maar ze hebben toch uw koopkracht doen dalen met -11% terwijl bankbiljetten uitgeleend aan de staat uw koopkracht hebben doen toenemen met +19%, een groot verschil!
Dus zelfs in een grote deflatie in een fiat munt systeem blijkt dat je beter je biljetten kan uitlenen aan de staat.
Meestal, wanneer je een deflatoire collapse krijgt in een wereld met fiat munt, dus wanneer de munt niet langer gekoppeld is aan goud, dan zie je dat samen met de economie, de staat en de banken, die munt zelf ook serieus instort en in sneltempo waarde verliest ten opzichte van goud. Dat was zo onlangs in IJsland 2008, alsook in Argentinië 2002.
In dergelijke crisis is het de kunst van goud beschikbaar te hebben terwijl alle banken vergrendeld zijn. Vervolgens kan je telkens een beetje goud omwisselen in cash dat je direct nodig hebt. De rest laat je in goud want de munt kan nog verder wegzakken. Meer hierover in het boek The Modern Survival Manual: Surviving the Economic Collapse in Argentina.
Schokkend om lezen wat een ernstige financiële crisis kan doen met de maatschappij. Al wordt het zoveel mogelijk uit het nieuws gehouden, voedseltekorten, overvallen en moordpartijen zijn schering en inslag. Zeer leerrijk te lezen wat je allemaal kan doen om dergelijke maatschappelijke crisis heelhuids door te komen. Ik heb hem in één trek uitgelezen, en dat gebeurt niet veel.
De fysieke dollars die ik destijds gekocht had als speculatie en vervolgens in mijn oorlogskas had gestoken omdat ik geloofde dat fysieke cash nuttig was, heb ik vorige week dan ook verkocht en ingeruild voor goud dat ik bij mijn permanente portefeuille heb gevoegd.
Het fysiek zilver dat ik destijds als speculatie gekocht had en vervolgens ook in mijn oorlogskas had gestoken krijg ik niet over mijn hart te verkopen dus dat noem ik voortaan, zoals het hoort, mijn Variabele Portefeuille. Want, het is ook een speculatie.
Een attent lezer kan me erop wijzen dat mijn zin voor risico weer aan het toenemen is. Principieel is het niet van mezelf want als ik me afvraag of ik geld heb dat ik kan riskeren te verliezen dan is het antwoord neen.
Maar foert, ik weiger dat blinkende zilver te verkopen. Wie weet maak ik een voltreffer indien mijn vastgoed versus goud speculatie uitkomt. Even ruw geschat: Vandaag 6 kilo goud voor een huis. Ik hoop op maximum 2 kg goud voor een huis binnen 10-20 jaar. Vandaag 60 kg zilver voor 1 kg goud, ik hoop op maximum 20 kg zilver voor 1 kg goud.
Mijn zilver zou ten opzichte van vastgoed dus 10 keer meer waard kunnen worden. Nu nog een weesgegroetje erbij!
Hier mijn herschikte portefeuille:
Dus, moraal van mijn verhaal:
Bankbiljetten verliezen hun waarde aan 50% per 10 jaar, en dat is in de goede tijden. In de slechte tijden kan het veel sneller gaan en 50% op een jaar worden. Dump uw bankbiljetten dus zo snel mogelijk in je 25% cash van je permanente portefeuille en leen het uit aan de overheid zodat het tenminste iets opbrengt. Vandaag krijg je nauwelijks interest op die 25% cash maar dat kan snel veranderen (Griekenland 6-13% interest).
Fysiek goud aanhouden daarentegen is belangrijk. 25% van de permanente portefeuille is fysiek goud dus je hebt genoeg. Maar je kan je fysiek goud kwijtspelen in een hyperinflatie door het balanceren. Dus leg 1/3e van het goud van je permanente portefeuille apart en verkoop het nooit voor balanceerdoeleinden.
Je kan comfortabel 2/3e van het goud in de permanente portefeuille verkopen voor balanceerdoeleinden maar dan stop je best want dan is er reeds 4/5e van het goud verkocht sinds begin 1999 en is de bull run gelijk aan de jaren 70.
Indien goud nog meer stijgt als in de jaren 70 is het mogelijk dat we naar een hyperinflatie gaan en dus wordt het gevaarlijk te balanceren want je zou al je goud dan wel eens kunnen verliezen aan een zwart gat.
Op het moment dat je stopt met balanceren omdat je geen goud meer hebt om te balanceren stop je ook best met balanceren van de aandelen. Dus zelfs al dien je aandelen te verkopen, je doet het best niet want ook die kan je kwijt spelen aan het zwart gat van obligaties en cash tijdens een hyperinflatie.
Je begint terug met balanceren zodra je goud moet bijkopen door de winst van je aandelen, obligaties of cash. Indien al je obligaties en cash verdwenen zijn in een hyperinflatie en je reeds gestopt was met balanceren, dan begin je terug met balanceren, het verkopen van goud en aandelen en het kopen van obligaties en cash, wanneer er een nieuwe munt wordt uitgegeven.
Ik ben verheugd dat ik kan instemmen met Harry Browne zijn oordeel dat een permanente portefeuille zoals hij het had ontworpen voldeed. Een extra oorlogskas is niet nodig. Fysieke cash is ook niet nodig. Mijn enigste kritiek is dat je moet stoppen met balanceren tijdens een hyperinflatie. Maar dat had hij zelf ook wel kunnen bedenken.
Harry Browne blijft me verbazen hoe mooi hij die permanente portefeuille heeft ontworpen. Het is moeilijk er een gat in te krijgen. Een paar dagen terug heb ik voor het eerst de film ‘The Foutainhead’ gezien. Een oude maar nog steeds boeiende film die het boek van Ayn Rand verfilmt. Het gaat over een architect die niet wil dat mensen zijn ontwerp gaan liggen aanpassen omdat het zo perfect is. Hij is bereid door de hel te gaan en veel geld mis te lopen om zijn visie te kunnen neerzetten, en geen andere of aangepaste.
Bij een gebouw kan je natuurlijk moeilijk uitleggen waarom het zo moet zijn en niet anders. Al zal iemand die er oog voor heeft direct zien of iets niet bij het geheel past. Bij een permanente portefeuille is het net zo. Het zit in elkaar geboetseerd volgens een bepaalde logica waar geen naald tussen te krijgen is. Niets kan weg, niets kan erbij. Harry Browne was de knapste vermogensarchitect die ik ken. Een pareltje is die permanente portefeuille.
Aandelen zijn in mei sterk gedaald met -5,9%. Echter, obligaties staan +5,2% hoger en goud schoot door het dak met +11,8% waardoor de permanente portefeuille op een maand tijd +3,2% toevoegt aan uw kapitaal.
Hier de rendementen van de permanente portefeuille en zijn activa sinds begin dit jaar:
Figuur 1: Rendementen Europa in 2010
Dat aandelen terug daalden in mei met -5,9% verbaast me niet maar dat die obligaties zo sterk presteren toch wel. De lange termijn Duitse staatsobligaties zijn maar liefst +5,2% gestegen de laatste maand. Ze leveren aan interest maar 4% per jaar op, maar de obligaties hebben al +13,6% rendement opgeleverd op 5 maand waarvan slechts 2% interest is en de rest meerwaarde. Hoelang dit feestje bij de Duitse staatsobligaties nog gaat duren weet ik niet, maar wij profiteren alvast mee van de bubbel tot hij volledig is uitgeknepen.
Goud staat nog veel sterker dan de obligaties. Op een maand tijd +11,8% hoger. Het was niet om schade in te halen. Goud stond al in ‘pole position’ vorige maand met +15% en staat nu op +28,5% waardoor de permanente portefeuille op +8,7% staat op slechts 5 maand tijd. Zij die hebben liggen wachten op een correctie om goud te kopen zijn gezien voor de moeite. That’s why you never try to time the market, toch niet als je een permanente portefeuille inneemt. Zoals Gember op een andere weblog goed uitlegt: alles kopen in 1 keer is de boodschap.
Roland Vandamme zat er de voorbije maand dus weer PAL op. Fysiek goud is wat je moet hebben. De permanente portefeuille is de enige defensieve portefeuille dat goud respecteert en het voor een degelijke 25% aanhoudt. We plukken dan ook de vruchten. Terwijl de meeste beleggers met hun defensieve portefeuilles met teveel aandelen en bedrijfsobligaties en nauwelijks en meestal zelfs geen goud weer verliezen boeken, en mensen met spaarrekeningen een magere 1-2% krijgen terwijl de inflatie weer aantrekt, slaagt de permanente portefeuille erin de inflatie te verslaan en uw koopkracht langzaam maar zeker te doen toenemen.
De permanente portefeuille bereikt dit zonder nog maar de moeite te doen de markt te proberen voorspelen. Geen enkele goeroe, vermogensbeheerder of bank dient betaalt te worden om de rendementen van de permanente portefeuille te behalen. Een glazen bol heb je er niet voor nodig, maar wel een ijzeren discipline om bepaalde activa te kopen waar je niet in gelooft en af en toe bij het balanceren activa te verkopen waar je wel in gelooft.
De permanente portefeuille dwingt je bijvoorbeeld 25% aandelen te hebben, zelfs wanneer je gelooft dat aandelen het slecht gaan doen. En inderdaad, omdat aandelen vandaag dalen kan je stellen dat ze veel van het rendement van je goud en obligaties teniet doen. Maar toch geeft het me een veilig gevoel die aandelen te hebben. Ik geloof dat goud 9 kansen op 10 de beste investering zal blijken de komende jaren. Maar ik ben niet bereid mijn kapitaal te verliezen indien die 1 kans op 10 toch zou gebeuren en goud de slechtste investering zou blijken.
Want als er één zaak is waar ik echt schrik van heb dan is het wel heel mijn kapitaal verliezen aan een fout gelopen speculatie. De gebroeders Hunt zijn in de jaren 80 met een te geconcentreerde edelmetaal portefeuille hun hele familiekapitaal verloren op 10 jaar tijd. Een familiekapitaal dat was opgebouwd over generaties heen.
Dit is sneller gebeurd dan je denkt. Het gebeurt wanneer je denkt dat de toekomst voorspelbaar is en je uw hele kapitaal erop inzet. Want wat steeds opnieuw onderschat wordt is hoe moeilijk het is de toekomst te voorspellen. De gebroeders Hunt hadden een zeer sterke case in de jaren 70. Vandaag zit iedereen al hyperinflatie te roepen terwijl de intrestvoeten op nul staan en we weten dat een fiat muntsysteem wel degelijk welvaart (jaren 80-90) en zelfs deflatie en dalende prijzen (Japan, jaren 90) kan voortbrengen.
Maar dan moet je jezelf eens proberen inbeelden hoe dat was eind jaren 70? Toen waren de intrestvoeten niet aan het dalen maar waren ze reeds jaren aan het stijgen. Dit kwam natuurlijk doordat men in 1971 de goudstandaard volledig had losgelaten en je voor je dollars geen vaste hoeveelheid goud meer kon krijgen zoals altijd het geval was geweest. Hierdoor kon de overheid eindelijk zoveel geld printen en uitgeven als ze wilden zonder ooit de rekening te moeten betalen in goud. De inflatie explodeerde dan ook en de prijzen in de winkel en de prijs van goud steeg in de jaren 70 aan een steeds sneller tempo:
Figuur 2: Rendementen Amerika Jaren ‘70
Tegen eind jaren 70 ging goud aan 100% per jaar hoger! Of, anders bekeken, verloor de dollar 50% van zijn waarde in goud. Ook de officiële inflatie ging boven de 10%. Je kon niet anders dan concluderen dat het loslaten van de goudstandaard inderdaad een drama was. Dat een hyperinflatie aan het ontstaan was. Dat de wereld het geloof in de dollar volledig aan het verliezen was. Het was onmogelijk dan te weten dat een periode van welvaart, laat staan deflatie, in een fiat geldsysteem wel degelijk mogelijk was.
Op dat moment het grootste deel van je kapitaal in goud of zilver smijten was niet speculatief, maar het enige rationele dat je kon doen. Echter, hierdoor zijn de gebroeders Hunt wel hun hele familiekapitaal verloren want vervolgens in de jaren 80 gebeurde wat bijna niemand voor mogelijk achtte. Onder leiding van Ronald Reagan en Margaret Thatcher werden de overheidstekorten opeens wel teruggedrongen. Niet door belastingverhogingen maar wel door belastingverlagingen! Niet door het uitbreiden van de sociale zekerheden en het overnemen van verlieslatende bedrijven maar wel door te snoeien in de sociale zekerheid en staatsbedrijven massaal te privatiseren.
Paul Volcker deed er nog een schepje bovenop en deed wat ook weer bijna niemand voor mogelijk achtte: de intrestvoeten zwaar optrekken naar 15% zodat dollars terug meer opbrachten dan de inflatie en dollars lenen terug zeer kostelijk werd. Het gevolg was dat mensen stopten met lenen en spenderen maar terug begonnen sparen. Paul Volcker wist dat hij hierdoor velen in de problemen zou brengen maar het enigste dat voor hem telde was de dollar terug in ere herstellen. Bedrijven verkochten minder en de werkloosheid steeg. Vele huiseigenaars met een variabele intrestvoet dienden een hogere intrestvoet te betalen waardoor ze de lening niet meer konden afbetalen.
Dit sleurde vele banken naar het faillissement en guess what: this time no bailout! (Hier heeft onder andere Marc Faber naar eigen zeggen zich aan verbrand, hij had zijn cliënten geadviseerd die spotgoedkope banken uit Texas op te kopen en vervolgens gingen ze allemaal failliet, vandaar dat hij vandaag niemand meer aanraadt banken te kopen). Maar zelfs vele landen kwamen door die hoge intrestvoet ernstig in de problemen en hier ook: geen bailout! Het gevolg was dat vele naties zelfs over kop gingen (Enkel in Europa al: Polen, Roemenië, Servië, Turkije).
De pijnlijke recessie van begin jaren 80 wierp zijn vruchten af en we kregen daarna een enorme welvaartsperiode waarbij aandelen 20 jaar zijn gaan stijgen en goud 20 jaar is gedaald:
Figuur 3: Rendementen Amerika Jaren ‘80 en ‘90
Je ziet dat goud zowel in de jaren 80 als in de jaren 90 een ramp was. Goud heeft uw koopkracht in de jaren 80 doen afnemen met -54%, gedeeld door 2 dus, en in de jaren 90 nog eens -50%, nog eens gedeeld door 2. Echter, desondanks de permanente portefeuille 25% goud heeft is er nauwelijks een jaar met verlies en is de permanente portefeuille er zelfs in geslaagd uw koopkracht te doen toenemen met +52% in de jaren 80 en +51% in de jaren 90.
Dus, als we morgen tegen alle verwachtingen in weer een welvaartsperiode zouden krijgen en goud het slecht zou doen dan zal je zien dat de permanente portefeuille er toch in slaagt uw koopkracht te behouden dankzij de 25% aandelen.
Daarom is die permanente portefeuille zo schitterend. Je kan met een gerust hart 25% van uw kapitaal in fysiek goud steken. Als het fout gaat met goud is de kans groot dat je toch je koopkracht behoudt.
Velen denken vandaag bijvoorbeeld dat zowel aandelen alsook obligaties een ramp gaan worden de komende 10 jaar. Gezien 50% van de permanente portefeuille in aandelen en obligaties zit kan je uzelf afvragen, zal de permanente portefeuille dan nog werken? Wel, dat is net wat gebeurd is in Japan in de jaren 90. Het was dan wel niet goud en obligaties maar wel goud en aandelen die beiden een drama waren:.
Figuur 4: Rendementen Japan jaren ‘90
Aandelen hebben in Japan in de jaren 90 uw koopkracht doen afnemen met -40%, goud met -54%. Cash deed het ok maar vooral de obligaties deden het uitmuntend waardoor uw verliezen beperkt bleven. Uw koopkracht was wel afgenomen met -5% maar dat is volgens de officiële inflatiecijfers die zogezegd gemiddeld 1,2% per jaar zijn geweest. Echter, vastgoed prijzen rekent men nooit in de inflatiecijfers. Nochtans is vastgoed het duurste gebruiksgoed voor iedereen en telt de prijs zeker mee! Residentieel vastgoed is in Japan in de jaren 90 gedaald met -50%. Dus uw koopkracht ten opzichte van een huis is met de permanente portefeuille verdubbeld op 10 jaar tijd. Die -5% koopkracht verlies is dus te relativeren …
Met een spaarrekening had je in Japan in de jaren 90 inderdaad een beter resultaat dan de permanente portefeuille. Zoals je ziet heeft cash op de veiligste spaarrekening (bij de Japanse overheid dus) uw koopkracht doen toenemen met +19%. Maar die Japanse overheid heeft zijn schuld in de jaren 90 enorm doen oplopen waardoor je terecht schrik kon krijgen voor een faillissement van die overheid. Dan mag het achteraf bekeken wel meer opgebracht hebben, een goede nachtrust zou het voor mij niet geweest zijn.
Bovendien, laten we eens kijken wat cash de volgende 10 jaar heeft opgebracht:
Figuur 5: Rendementen Japan jaren ‘2000
Cash heeft in Japan de laatste 10 jaar slechts 0,2% per jaar opgebracht, zo goed als niets dus. Met andere woorden, wat wij ook vandaag meemaken, namelijk dat onze cash niets meer opbrengt, hebben de Japanners 10 jaar aan een stuk gekend. De inflatie was 10 jaar aan een stuk niet hoog, straffer nog, het was een negatieve inflatie van gemiddeld -0,1% per jaar. Uw geld werd elk jaar dus 0,1% méér waard en je kon dus elk jaar iets meer kopen als het jaar ervoor, zonder interest te ontvangen!
Een echte deflatie dus in een fiat munt terwijl de overheid de schulden nog veel hoger liet oplopen als bij ons en de banken ook allemaal werden recht gehouden, en dit met vooral veel bijgeprint geld! Gezien vastgoed (en huurgelden) in Japan ook in de jaren 2000 zijn blijven dalen ziet het er nog beter uit dan die officiële cijfers en is de koopkracht van het geld waarschijnlijk toegenomen met 0,5% tot 1% per jaar.
De permanente portefeuille bracht een stuk meer op dan 0,2% per jaar, namelijk gemiddeld 2,9% per jaar waardoor uw koopkracht ook hier weer is toegenomen met een +30% op 10 jaar tijd. Dus ook tijdens de grote deflatie in Japan, die nu al 20 jaar bezig is, is de permanente portefeuille erin geslaagd cash op de veiligste spaarrekening te verslaan.
Noteer ook dat aandelen in de jaren 2000 in Japan weer jaarlijks gemiddeld gedaald zijn met -5,9% en uw koopkracht hebben doen afnemen met nog eens -42%. En dit nadat in de jaren 90 aandelen ook -4% hadden verloren per jaar en uw koopkracht ook hadden doen afnemen met -40%. En wij in het Westen liggen dan moord en brand te schreeuwen omdat aandelen bij ons op 11 jaar tijd uw koopkracht hebben doen afnemen met ocharme -11%:
Figuur 6: Rendementen Europa jaren ‘2000
Wel, het kan nog veel erger. Het is geen enkel probleem om de komende 10 jaar niet -10% te verliezen maar nog eens -40% koopkracht te verliezen met aandelen. Als uw pensioen dan in een portefeuille zit met 50% aandelen zal het zeer pijnlijk worden.
Wat ik op het goud congres te weinig geaccentueerd heb zijn de resultaten van de permanente portefeuille in 2008. Ik had verteld dat mijn portefeuille in 2008 -10% had verloren. Nochtans had ik slechts 15% van mijn kapitaal in aandelen maar omdat zilver, tegen mijn verwachtingen in, ook hevig was gedaald in 2008 had ik toch -10% verlies.
Maar kijk eens wat de permanente portefeuille gedaan heeft in 2008 (figuur 6). Desondanks aandelen gedaald zijn met -43%, en de permanente portefeuille 25% aandelen had, is ze er toch in geslaagd slechts -3% verlies te hebben in 2008. Knap vind ik dat, zeer knap. Een stuk beter als mezelf! Daarom heb ik besloten een permanente portefeuille te nemen (en natuurlijk ook omdat Harry Browne me heeft doen beseffen dat speculeren met je pensioen gevaarlijk is, en ook onnodig is.).
Wat ik ook niet genoeg benadrukt heb op het congres is dat de permanente portefeuille niet elke 10 jaar, maar bijna elk jaar een stabiel en degelijk rendement heeft behaald, dat kan u in alle bovenstaande grafieken zien. Want ik sprak steeds over 10 jarige periodes en zo lijkt het alsof ik zeg dat je op 10 jaar bekeken het altijd goed gedaan hebt met de permanente portefeuille. Maar ik kan u verzekeren, dat volstaat niet voor mij!
Al die onzin over ‘lange termijn beleggen’. De meest irritante vraag van een vermogensbeheerders: ‘is het voor de lange termijn?’. Alsof ik enkel lange termijn mijn koopkracht wil behouden en korte termijn bereid ben serieuze verliezen te slikken? I don’t think so!
Als ik een jaar verlies heb van -10% ben ik behoorlijk slecht gezind en als ik -25% verlies op een jaar dan geef er de brui aan, en terecht! Hoe mooi de strategie ook moge lijken als ik op een jaar tijd zoveel kan verliezen dan werkt die strategie niet voor me. Wat me dus bevalt aan de permanente portefeuille is dat ze zo goed als elk jaar een aanvaardbaar rendement heeft behaalt en de koopkracht van het kapitaal vrij stabiel houdt (enige uitzondering is Japan in 1990 geweest met -13%, figuur 4).
De volgende anonieme vraag werd me gesteld:
“Marc, ik hoor zo van verschillende kanten dat de inflatie de komende 5 jaar heel zwak gaat zijn omdat de overheid heel sterk gaat moeten besparen. Is het dan wel verstandig om in goud te beleggen? aangezien goud precies enkel hard stijgt bij hoge inflatie? Buiten dat zie ik de eerstkomende 5 jaar ook geen sterke welvaart hierdoor, dus aandelen zie ik ook niet zo hard stijgen… Maar wat zijn jouw “speculaties” daarover? binnen dit en 5 jaar”
Ik had vrij bot gereageerd. Mijn verontschuldigingen hiervoor. Om degelijk te antwoorden:
Ik geloof ook dat de overheid zal besparen de komende jaren (maar ook de burgers en bedrijven) en dat dit in eerste instantie lage inflatie en zelfs deflatie betekent. Maar omdat in dergelijk klimaat banken en overheden dreigen failliet te gaan vlucht men wel naar goud. Met andere woorden, goud is goed tijdens zowel inflatie als deflatie. Roland Vandamme zei het nog beter: “goud is goed tijdens zowel sterke inflatie als sterke deflatie”.
Goud doet het vooral slecht tijdens periodes van zwakke inflatie en zwakke deflatie. Zoals tijdens de jaren 80 en 90 wanneer de prijstrend in de winkels langzaam stijgt (zwakke inflatie) en wanneer de rentevoeten langzaam dalen (zwakke deflatie). Maar wanneer de prijzen in de winkels snel stijgen (sterke inflatie, jaren 70, of sterke devaluatie van de munt IJsland 2008) alsook wanneer de rentevoeten snel dalen (sterke deflatie 2008) doet goud het goed.
Maar al die deflatie/inflatie discussies zijn zeer verwarrend omdat de termen verkeerd gebruikt worden. Eenvoudiger gesteld werkt het zo: tijdens periodes van welvaart met af en toe een kleine recessie is goud een slechte investering. Echter, tijdens grote crisissen is goud een goede investering. Wat we vandaag zien gebeuren is geen kleine recessie maar is een grote crisis. Gezien ik geloof dat 9 kansen op 10 de crisis veel erger zal worden geloof ik ook dat 9 kansen op 10 goud de beste investering zal blijken.
Wat me vooral sterkt in deze mening is dat Roland Vandamme er ook zo over denkt. Want mijn probleem is dat ik een slechte speculant ben. Ik zie wel de grote lijnen (denk ik) maar met mijn eigen geld doe ik de domste dingen omdat ik het lef niet heb en te onzeker ben.
Wanneer mijn speculatie fout blijkt durf ik niet blijven zitten om dan achteraf te merken dat ik wel had moeten blijven zitten. Wanneer mijn speculatie juist is stap ik dan weer te snel uit om achteraf te zien dat het blijft stijgen. En vooral, wanneer ik speculeer dan ben ik daar constant mee bezig, “zou ik verkopen”, “zou ik kopen?”. Daarom dat ik nu Roland Vandamme zijn open portefeuille volg voor familie dat wil speculeren, gewoonweg omdat ik van de zorgen vanaf wil zijn en omdat zijn resultaten toch veel beter zijn geweest als de mijne.
Hier Roland Vandamme zijn rendementen van de laatste 10 jaar:
2000: +31%
2001: +20%
2002: +52%
2003: +15%
2004: +1%
2005: +30%
2006: +15%
2007: +12%
2008: -9%
2009: +31%
2010 (op 7 mei): +17%
Sinds 29 september 1999: +562%
Rendement op jaarbasis: 19,67%
Dergelijke resultaten zijn uitmuntend. Vooral het feit dat hij in 2008 slechts -9% was verloren en tijdens de dotcom crisis in 2001-2003 niets is verloren is uitzonderlijk. Hij heeft bewezen dat hij er wat van kan. Waarom je nog bezig houden met speculeren als je voor 250 euro per jaar een nieuwsbrief kan ontvangen dat je in detail de portefeuille toont, een portefeuille die het beter doet dan Warren Buffet?
Uiteraard, Roland Vandamme kan ook falen. Hij heeft een zeer geconcentreerde portefeuille met veel goud en zelfs nog wat turbo’s en grondstofbedrijven. Ik zeg dus: doe het enkel met kapitaal dat je u kan permitteren te verliezen of bereid bent te riskeren want elke geconcentreerde portefeuille kan ook enorme verliezen geven.
Wat me vooral zorgen maakt is dat vandaag zoveel Belgen en Nederlanders nog zwaar geconcentreerd zitten in vastgoed, op spaarrekeningen, of in traditionele defensieve portefeuilles zonder een degelijke portie goud en cash.
Ik heb angst. Angst dat we hier ook een Japan scenario gaan krijgen maar dan iets erger, meer richting de grote depressie van de jaren 30 met veel devaluaties van de munt erbij. Dus obligaties worden een ramp, aandelen ook, goud doet het als enige echt goed en vastgoed en bedrijfsobligaties worden net zoals in de grote depressie ook povere of slechte investeringen.
De kans is reëel dat spaarrekeningen net zoals in Argentinië 2001 geblokkeerd worden, en wanneer je er terug aankan, er intussen een serieuze devaluatie is gebeurd en je nog maar de helft ermee kan kopen. In IJsland 2008 werden de rekeningen niet geblokkeerd maar elkeen dat erop bleef zag de prijzen in de winkel verdubbelen tot verdriedubbelen terwijl de spaarrekening slechts 10% opbracht. Ook op die spaarrekeningen werd je koopkracht gehalveerd.
“The best time to panic is generally before everybody else does.”
Daarom denk ik:
Indien je portefeuille vandaag grotendeels nog bestaat uit vastgoed, obligaties, aandelen of kunst, verkoop vandaag nu je nog een degelijke prijs krijgt.
Blijf weg van spaarrekeningen en zet er enkel op waarvan je bereid bent de helft van de koopkracht te verliezen.
Mijd als de pest traditionele defensieve portefeuilles met enkel aandelen en obligaties. Dit heeft elke IJslander zijn koopkracht niet gehalveerd maar zo goed als volledig vernield in 2008.
Vervolgens steek je:
het kapitaal dat zijn koopkracht niet mag verliezen, omdat je het nog nodig hebt voor belangrijke zaken, in een permanente portefeuille.
het kapitaal waar je een gokje mee wil wagen in de hoop uw koopkracht serieus te doen toenemen, in een Roland Vandamme portefeuille.
Voor de rest, sit back, enjoy en veel zomergenot toegewenst.
Pas op: Dit is een persoonlijke mening, u blijft verantwoordelijk voor uw eigen beslissingen, geen enkele transactie dient gemaakt te worden op basis van wat u hier leest.
